Aziz Sancar kimdir? 2015 Nobel Kimya Ödülü sahibi bilim insanı

Kısaca Aziz Sancar

Aziz Sancar, hücrelerin morötesi (UV) ışının DNA’da yol açtığı hasarı nasıl onardığını moleküler düzeyde ortaya koyan bilim insanıdır. Nobel Vakfı’nın açıklamasına göre Sancar nükleotit eksizyon onarımı adı verilen mekanizmayı haritalandırdı. Bu onarım sistemindeki kalıtsal bozukluklarla doğan kişiler güneş ışığına maruz kaldıklarında cilt kanserine yakalanıyor; hücre aynı mekanizmayı mutasyona yol açan maddelerin verdiği hasarı onarmak için de kullanıyor.

Anadolu Ajansı’nın Aralık 2015 tarihli haberine göre Sancar, 2006’da edebiyat ödülü alan Orhan Pamuk’tan sonra Nobel kazanan ikinci Türk oldu.

Hayatı ve kariyeri

1. 1946

   Savur’da doğdu

   8 Eylül 1946’da Mardin’in Savur ilçesinde doğdu; ilkokulu Savur’da, liseyi Mardin’de okudu.

2. 1963–1969

   İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi

   Kasım 1963’te tıp eğitimine başladı ve 1969’da sınıf birincisi olarak mezun oldu.

3. 1969–1971

   Hekimlik

   Savur ve çevresinde yaklaşık 18 ay hekimlik yaptı; Sağlık Bakanlığı adına yakındaki Sürgücü’de görev aldı.

4. 1973–1977

   Doktora: fotoliyaz geni

   Teksas Üniversitesi Dallas’ta Claud Rupert’in laboratuvarında çalıştı; 1975’te E. coli bakterisinin fotoliyaz enzimini kodlayan geni klonladı ve 1977’de doktorasını tamamladı.

5. 1977–1982

   Yale Üniversitesi

   W. Dean Rupp’un laboratuvarında doktora sonrası araştırmacı oldu. 1979’da proteinleri tanımlamaya yarayan “Maxicell” yöntemini yayımladı; 1982’de ABC eksinükleaz enziminin hasarlı DNA’yı iki noktadan kestiğini gösterdi.

6. 1982

   UNC Chapel Hill

   Kuzey Karolina Üniversitesi Chapel Hill Biyokimya Bölümü’nde öğretim üyesi olarak çalışmaya başladı.

7. 1991

   İnsanda eksizyon onarımı

   İnsan hücrelerinde de hasarlı DNA parçasının iki kesimle çıkarıldığını gösterdi.

8. 2005

   Akademi üyelikleri

   ABD Ulusal Bilimler Akademisi’ne ve Amerikan Sanat ve Bilim Akademisi’ne üye seçildi.

9. 2015

   Nobel Kimya Ödülü

   7 Ekim 2015’te ödül Lindahl ve Modrich ile birlikte Sancar’a verildi; Sancar ödülün üçte birini aldı.

Bilimsel çalışmaları

• Fotoliyaz: UV hasarını görünür ışık enerjisiyle onaran bu enzimin ışığı emen iki yardımcı molekül (FAD ve MTHF) taşıdığını UNC’deki ekibiyle ortaya koydu.
• Nükleotit eksizyon onarımı: Önce bakteride (1982), sonra insanda (1991) hasarlı DNA parçasının iki kesimle çıkarıldığını gösterdi; Nobel’in gerekçesindeki çalışma bu.
• Transkripsiyonla eşleşmiş onarım: Okunmakta olan genlerdeki hasarın daha hızlı onarılmasını sağlayan TRCF adlı faktörü tanımladı.
• Biyolojik saat: İnsandaki fotoliyaz benzeri genlerin kriptokrom (CRY1 ve CRY2) proteinlerini kodladığını ve bu proteinlerin memelilerde biyolojik saatin işleyişinde rol oynadığını gösteren çalışmalara katkı verdi.

Sancar’ın Nobel otobiyografisine göre Yale’de geliştirdiği ve 1979’da yayımlanan Maxicell yöntemi, plazmitlerin kodladığı herhangi bir proteini tanımlamaya yaradığı için 1980’ler boyunca yaygın biçimde kullanıldı ve en çok atıf alan araştırma makalesi oldu. UNC’ye göre Sancar, üniversitenin Lineberger Kapsamlı Kanser Merkezi’nin de üyesi.

Sancar’ın Nobel otobiyografisinde aktardığına göre, alandaki keşifler 1994’te Science dergisi tarafından DNA onarımının “yılın molekülü” seçilmesinde etkili oldu.

Ödülleri ve onurları

AA’nın 17 Aralık 2015 tarihli haberine göre Sancar, Nobel madalyası ve belgesinin 19 Mayıs 2016’da Anıtkabir’de sergilenmeye başlanacağını açıkladı. Aynı haberde Mardin’de bir lisenin ve bir bilim ve sanat merkezinin onun adını alacağı da duyuruldu.

UNC’nin yayımladığı bilgiye göre Sancar’ın çocukluk hayali Türkiye millî futbol takımının kalecisi olmaktı; Nobel otobiyografisinde lise yıllarında Mardin Lisesi’nin kalecisi olduğunu anlatıyor.

Sık sorulanlar

Aziz Sancar kaç yaşında?

8 Eylül 1946 doğumlu; 26 Ekim 2026 itibarıyla 80 yaşında.

Aziz Sancar nereli?

Mardin’in Savur ilçesinde doğdu.

Nobel Ödülü’nü neden aldı?

Hücrelerin UV hasarını onardığı nükleotit eksizyon onarımı mekanizmasını moleküler düzeyde haritalandırdığı için. Ödülün resmî gerekçesi “DNA onarımının mekanizmalarına dair çalışmaları için”.

Nerede çalışıyor?

1982’den bu yana ABD’deki Kuzey Karolina Üniversitesi Chapel Hill Tıp Fakültesi’nde; UNC kaynaklarında Sarah Graham Kenan Biyokimya ve Biyofizik Profesörü olarak geçiyor.

Nobel’i kimlerle paylaştı?

İsveç asıllı Tomas Lindahl ve ABD’li Paul Modrich ile.