Hacı Bektaş-ı Veli kimdir? XIII. yüzyıl Türkmen şeyhi

Kısaca Hacı Bektâş-ı Velî

TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre asıl adı Bektaş’tır ve muhtemelen ölümünden sonra Hacı Bektâş-ı Velî diye ün kazanmıştır. Adı XIII. yüzyılda Babaî hareketinin lideri Baba İlyâs-ı Horasânî’nin çevresine, XIV. yüzyılda Yeniçeri Ocağı’nın kuruluşuna, XVI. yüzyılda da kendi adını taşıyan Bektaşîlik tarikatının oluşumuna karışır.

Yaşadığı dönemin resmî kroniklerinde ve sûfî kaynaklarında adı geçmez. TDV, onun hayattaki tarihî kimliği ile ölümünden sonra menkıbelerde oluşan kimliğini ayrı ayrı ele almak gerektiğini vurgular.

Hayatı hakkında bilinenler

1. XIII. yüzyılın ilk yarısı

   Anadolu’ya geliş

   TDV’ye göre “Horasan erenleri” diye bilinen Kalenderî çevreye mensuptu; Cengiz istilası döneminde Anadolu’ya gelen derviş göçleri arasında, muhtemelen kendisine bağlı bir Türkmen aşiretiyle geldi.

2. 1239–1240

   Baba İlyas ve Babaî isyanı

   Kardeşi Menteş ile birlikte Baba İlyâs-ı Horasânî’ye bağlandı ve onun halifesi oldu. Âşıkpaşazâde ile Elvan Çelebi’ye göre Babaî isyanına katılmadı.

3. Yaklaşık 1250’ler sonrası

   Sulucakarahöyük

   Âşıkpaşazâde’ye göre Karayol’da, o zamanki adıyla Sulucakarahöyük’te ortaya çıktı ve burada kendi adına bir zâviye kurdu.

4. Muhtemelen 1271

   Ölümü

   1292 tarihli bir vakfiyede “merhum” diye anıldığı için bu tarihten önce, muhtemelen 669 (1271) yılında öldüğü kabul edilir.

5. XIV. yüzyıl

   Kültün yayılması

   Sulucakarahöyük’teki tekkesinden yetişen Abdal Mûsâ, adının yayılmasında önemli rol oynadı. Osmanlılar Yeniçeri Ocağı’nı onun adına bağladı.

6. XV. yüzyıl sonu

   Vilâyetnâme

   Hayatını menkıbelerle anlatan Menâkıb-ı Hünkâr Hacı Bektâş-ı Velî (Vilâyetnâme) yazıya geçirildi.

7. XVI. yüzyıl başı

   Balım Sultan

   TDV’ye göre Balım Sultan, Osmanlı merkezinin desteğiyle Bektaşîlik tarikatını Hacı Bektâş-ı Velî adına bugün bilinen biçimiyle kurdu.

8. 1826–1964

   Külliyenin sonraki tarihi

   Bektaşîlik 1826’da Yeniçeri Ocağı ile birlikte kaldırıldı; tekkeler 1925’te kapatıldı. Külliyenin onarımına 1958’de başlandı ve 16 Ağustos 1964’te müze olarak açıldı.

Hakkındaki kaynaklar

TDV İslâm Ansiklopedisi, Hacı Bektâş-ı Velî’nin ancak kendi zamanından epeyce sonra yazılmış kaynaklardan incelenebildiğini belirtir. Başlıcaları şunlardır:

• Menâkıbü’l-kudsiyye (XIV. yüzyıl): Baba İlyas’ın torunu Elvan Çelebi’nin aile tarihi; Hacı Bektaş’tan kısaca söz eder.
• Menâkıbü’l-ârifîn (XIV. yüzyıl): Ahmed Eflâkî’nin Mevlevîlik tarihine dair Farsça eseri; kısa bir pasaj içerir.
• Vilâyetnâme (XV. yüzyılın son çeyreği): Hacı Bektaş adına düzenlenmiş menkıbeler kitabı; ağızdan ağıza aktarılan anlatıları toplar.
• Tevârîh-i Âl-i Osmân (XV. yüzyıl sonu): Âşıkpaşazâde’nin eseri; TDV’ye göre tarihî Hacı Bektaş’ı anlatan, gerçeğe en yakın bilgileri içerir.

Kendisine başta Makâlât olmak üzere bazı eserler nispet edilir. TDV, Makâlât’ın tasavvufa yeni giren müritler için yazılmış basit bir el kitabı niteliğinde olduğunu, bu tür eserlerin çoğunun sonradan derleyiciler tarafından kitap hâline getirildiğini ve Makâlât’ın onun kaleminden çıktığının tarihen kanıtlanmadığını belirtir.

Hacıbektaş’taki külliye

Bektaşîliğin “pîr evi” sayılan külliye, XIII. yüzyıl ortalarından XX. yüzyılın ilk çeyreğine kadar uzanan bir sürede oluştu. TDV’ye göre ilk zâviyeden günümüze kalan tek bölüm, Hacı Bektaş’ın kullandığı rivayet edilen Kızılca Halvet adlı halvethânedir. Külliye 1958’de Millî Eğitim Bakanlığı, 1959’dan itibaren Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından onarıldı ve Ankara Etnografya Müzesi’ndeki özgün eşyalarıyla düzenlenerek 16 Ağustos 1964’te müze olarak açıldı.

Sık sorulanlar

Hacı Bektaş-ı Veli hangi yüzyılda yaşadı?

XIII. yüzyılda, Anadolu Selçuklu ve Moğol hâkimiyeti döneminde. Muhtemelen 1271’de öldü.

Hacı Bektaş-ı Veli nereli?

Belgelerle bilinmiyor. Geleneksel anlatı onu Horasan’ın Nişabur şehrine bağlar; TDV, Anadolu’ya gelmeden önceki hayatı hakkında kesin bilgi bulunmadığını belirtir.

Türbesi nerede?

Nevşehir’in Hacıbektaş ilçesindeki Hacı Bektâş-ı Velî Külliyesi’nde. Külliye 1964’ten beri müzedir.

Bektaşîliği Hacı Bektaş mı kurdu?

TDV’ye göre hayır; tarikat XVI. yüzyıl başında Balım Sultan tarafından onun adına bugün bilinen biçimiyle kuruldu.

Makâlât kimin eseri?

Hacı Bektâş-ı Velî’ye nispet edilir; ancak TDV, onun kaleminden çıktığının tarihen kanıtlanmadığını belirtir.