Harezmi kimdir? Cebirin ve algoritmanın adını veren bilgin

Kısaca Hârizmî

Hârizmî, Abbâsî halifesi Me’mûn döneminde Bağdat’taki bilim ve çeviri merkezi Beytülhikme’nin önemli üyelerinden biriydi ve kütüphanesinde görev yaptı. Günümüze ulaşan eserlerini bu dönemde yazıp halifeye sundu. Taberî’nin aktardıklarından, Halife Vâsik döneminde de görevini sürdürdüğü ve 847’deki ölümünde halifenin yanında bulunan müneccimler arasında olduğu anlaşılır.

Adı, Latince çevirilerde Algoritmi, Algorismi ya da Alkarismi biçiminde geçer. TDV’ye göre cebirsel denklemleri çözerken yapılacak işlemleri bir sıra düzenine koyma yöntemine sonradan onun adına izafeten “algoritma” dendi. MacTutor da “algoritma” kelimesinin onun adından türediğini, “cebir” kelimesinin ise kitabının adından geldiğini belirtir.

Hayatı ve eserleri

Yaklaşık 780
Doğumu
MacTutor’a göre yaklaşık 780’de, muhtemelen Bağdat’ta doğdu. Nisbesi Harezm bölgesiyle bağlantısını düşündürür; tarihçi Taberî’deki bir kayıt üzerinden farklı yorumlar yapılmıştır.
813–833
Beytülhikme
Halife Me’mûn döneminde Bağdat’taki Beytülhikme’nin kütüphanesinde çalıştı.
Me’mûn dönemi, ilk yıllar
Zîcü’s-Sind-Hind
Hint, İran ve Batlamyus geleneklerinden yararlanan astronomi cetvellerini hazırladı. TDV’ye göre bu eser, tam anlamıyla otantik sayılmasa da günümüze ulaşan ilk İslâm astronomi eseridir; aslı kayıp, en eski nüshası XII. yüzyıldaki Latince çeviridir.
Me’mûn dönemi
Cebir kitabı
Önsözünde Me’mûn’un isteğiyle yazıldığını belirttiği el-Kitâbü’l-muhtasar fî hisâbi’l-cebr ve’l-mukābele’yi yazdı.
Sonraki yıllar
Hint hesabı ve coğrafya
Hint rakamlarını ve ondalık sistemi anlatan aritmetik kitabı ile şehirlerin koordinatlarını veren Kitâbü Sûreti’l-arz’ı yazdı.
847
Vâsik’ın ölümü
Taberî’ye göre hasta halifenin yanına çağrılan müneccimler arasındaydı. Bu kayda göre 847’den sonra öldüğü söylenebilir.
XII. yüzyıl
Latince çeviriler
Zîc’i Bathlı Adelard Latinceye çevirdi; aritmetik kitabının XII. yüzyıl Latince çevirisi 1857’de Roma’da “Algoritmi de numero indorum” adıyla yayımlandı.

Eserleri

Hârizmî’nin eserleri (TDV İslâm Ansiklopedisi’ne göre)
Eser	Alan	Önemi
Zîcü’s-Sind-Hind	Astronomi	Günümüze ulaşan ilk İslâm astronomi eseri (tam anlamıyla otantik sayılmasa da); aslı kayıp
el-Kitâbü’l-muhtasar fî hisâbi’l-cebr ve’l-mukābele	Cebir	Adında “cebir” geçen ilk matematik kitabı
Kitâbü’l-Hisâbi’l-Hindî	Aritmetik	Hint rakamları ve ondalık sistem İslâm dünyasına bu eserle girdi; aslı kayıp
Kitâbü’l-Cem‘ ve’t-tefrîk	Aritmetik	Günümüze ulaşmadı; el hesabıyla ilgili
Kitâbü’l-Coğrâfyâ (Kitâbü Sûreti’l-arz)	Coğrafya	Şehirlerin ve bölgelerin koordinatları

Cebir kitabında neler var?

TDV’ye göre Hârizmî kitabında önce sayının on tabanlı konumlu sistemde nasıl yazıldığını açıklar, ardından bilinmeyen (cezr), karesi (mal) ve sabit sayıdan oluşan üç cebirsel niceliğin altı farklı ilişkisini, yani altı tür birinci ve ikinci derece denklemi ele alır. Denklemleri önce analitik olarak çözer, sonra kare ve dikdörtgen çizimleriyle geometrik sağlamasını yapar. Kitapta sembol kullanılmaz, bütün işlemler sözle anlatılır; negatif sayılar da kullanılmaz. Son bölümde cebiri miras paylaşımı (ferâiz) problemlerine uygular.

Sık sorulanlar

Harezmi ne buldu?: Adında “cebir” geçen ilk matematik kitabını yazdı; birinci ve ikinci derece denklemlerin çözümünü sistemli biçimde anlattı. Hint rakamlarıyla ondalık sistemi de aritmetik kitabıyla İslâm dünyasına tanıttı. TDV, kendisinden önce sözlü bir cebir geleneğinin bulunduğunu da belirtir.
“Algoritma” kelimesi nereden geliyor?: Hârizmî’nin adının Latince biçimi Algoritmi’den.
Harezmi nerede yaşadı?: Bağdat’ta; Halife Me’mûn döneminde Beytülhikme’de çalıştı.
Harezmi ne zaman yaşadı?: VIII. yüzyıl sonu ile IX. yüzyılın ortası arasında. Yaklaşık 780’de doğduğu, 847’den sonra öldüğü kabul edilir.
“Cebir” kelimesi nereden geliyor?: Hârizmî’nin el-Kitâbü’l-muhtasar fî hisâbi’l-cebr ve’l-mukābele adlı kitabından.